Quá trình phát triển hệ thống tiền tệ và xã hội gắn kết chặt chẽ với nhau. Theo thời gian, tác động qua lại này đã dẫn đến những tiến bộ rõ rệt trong hoạt động kinh tế. Một mặt, tiến triển về nhu cầu và đòi hỏi của xã hội đã thúc đẩy khả năng thích ứng của hệ thống tiền tệ. Mặt khác, đổi mới hoạt động tiền tệ và thanh toán đã dẫn đến sự cần thiết phải phát triển các mô hình hoạt động kinh tế mới với sự bứt phá về năng suất và tốc độ tăng trưởng.

Sự mở rộng nhanh chóng về trao đổi tiền tệ và thương mại trong hơn 500 năm qua hiếm khi được hình dung, nếu người mua và người bán phải dùng xe bò chở những két chất đầy tiền kim loại để thanh toán hàng hóa và dịch vụ. Sự xuất hiện của tiền tệ dưới dạng sổ cái ghi chép tại những trung gian tin cậy đã mở đường cho các công cụ tài chính mới, rút ngắn khoảng cách địa lý và sự chậm trễ quá lâu giữa việc chuyển giao hàng hóa và xử lý thanh toán. Với sự xuất hiện của kỷ nguyên điện tử, sổ cái giấy được điện tử hóa, tiếp thêm động lực cho việc “phi vật chất hóa” tiền tệ cũng như trái quyền tài chính và tài sản thực. Sổ ghi chép thống kê điện tử đã thúc đẩy các quy trình dựa trên giấy, cho phép cập nhật kế toán với tốc độ ánh sáng. Thông qua quy trình phi vật chất hóa và số hóa, tác động qua lại giữa tiền và nền kinh tế đã tạo ra những thay đổi ngày càng lớn trong xã hội.

Ngày nay, hệ thống tiền tệ đang đứng ở đỉnh cao của cú hích chủ yếu khác. Sau quá trình phi vật chất hóa và số hóa, bước phát triển quan trọng chính là công nghệ mã hóa kỹ thuật số (tokenisation) - quy trình đại diện các trái quyền điện tử dựa trên nền tảng lập trình. Tokenisation có thể cải thiện mạnh mẽ các năng lực của hệ thống tài chính và tiền tệ bằng cách sử dụng những cách thức mới để các bên trung gian tương tác trong việc phục vụ người sử dụng cuối cùng, xóa bỏ sự ngăn cách truyền thống giữa nhắn tin, xác nhận và thanh toán. Tokenisation có thể mở ra những loại hình sắp xếp kinh tế mới, có khả năng loại trừ được nguy cơ hình thành những cọ xát trong hệ thống tiền tệ hiện hành.

Liên quan đến xu hướng phát triển này, tiền ảo và tài chính phi tập trung (DeFi) đã đưa ra hứa hẹn thoáng qua của tokenisation. Tuy nhiên, tiền ảo là hệ thống có nhiều thiếu sót, không thể bao phủ được tương lai của tiền tệ. Trong khi hàng loạt stablecoin (tập hợp con của tiền ảo) đã hình thành nhằm khắc phục những thiếu sót này bằng cách bắt chước tiền NHTW (ngân hàng trung ương), nhưng sự sụp đổ của thế giới tiền ảo trong năm vừa qua cho thấy, các stablecoin cũng không thể thay thế được tiền của NHTW- đồng tiền pháp định. Bỏ qua tiền ảo, các ngân hàng thương mại và khu vực tư nhân đã nỗ lực khai thác năng lực của tokenisation để áp dụng trong thực tế. Tuy nhiên, những nỗ lực này vấp phải rào cản do mỗi dự án dựng lên, và kết quả là không kết nối được với những cấu phần khác trong hệ thống tài chính. Những dự án này cũng thiếu liên kết với phiên bản mã hóa kỹ thuật số của tài sản thanh toán dưới dạng CBDC (tiền điện tử của NHTW).

Từ sự sụp đổ của tiền ảo và những dự án tokenisation khác cho thấy, thành công của tokenisation nằm ở nền tảng niềm tin của tiền NHTW và năng lực của nó trong việc gắn kết những cấu phần khác trong hệ thống tài chính. Năng lực này chệch hướng khỏi vai trò của NHTW - cốt lõi trong hệ thống tài chính. Trong số hàng loạt chức năng, NHTW phát hành đơn vị kế toán trong nền kinh tế và đảm bảo việc hoàn tất thanh toán thông qua quy trình xử lý trên bảng cân đối kế toán NHTW. Dựa trên niềm tin của tiền NHTW, khu vực tư nhân sử dụng tính sáng tạo và kỹ năng của mình để phục vụ khách hàng. Cụ thể là, các ngân hàng thương mại phát hành tiền gửi - hình thức quen thuộc nhất của tiền trong lưu thông. Với sự hỗ trợ của các quy định quản lý và giám sát, cấu trúc hai tầng này bảo toàn “đặc tính duy nhất của đồng tiền:” quyền sở hữu mà việc thanh toán dựa trên đơn vị kế toán quốc gia sẽ được xử lý theo nguyên tắc ngang giá, thậm chí nếu hoạt động thanh toán này sử dụng những hình thức tiền tệ khác nhau (được phát hành riêng rẽ hay công khai).

Trong khi hệ thống tiền tệ hiện hành đang phục vụ xã hội rất tốt, các điểm nghẽn trong hệ thống nổi lên theo thời gian với những cọ xát/xung đột khiến người sử dụng tức giận. Sự cọ xát này bắt nguồn từ thiết kế hiện tại của hệ thống tiền tệ mà đồng tiền số và những trái quyền khác nằm trong cơ sở dữ liệu biệt lập bên lề các mạng lưới truyền thống. Những cơ sở dữ liệu này phải được kết nối thông qua các hệ thống tin nhắn của bên thứ ba - nó gửi tin nhắn đi tới đi lui. Kết quả là, những giao dịch này phải được dàn xếp riêng rẽ trước khi hoàn tất thanh toán. Trong quy trình đi tới đi lui này, không chỉ các bên tham gia không thể có tầm nhìn đầy đủ về tác động và ngữ cảnh, mà bất ổn và động lực sai trái có thể xóa bỏ cả những giao dịch có tính hợp lý kinh tế rõ ràng. Mặc dù các giải pháp thay thế như thế chấp hay ký quỹ có thể giảm thiểu những cọ xát như vậy, nhưng giải pháp này cũng có hạn chế riêng và không hiệu quả. Vào thời điểm hiện tại, tokenisation là con đường cơ bản hơn, có thể xử lý những thiếu sót của hệ thống hiện hành.

Bản thân đòi hỏi mới cũng nổi lên từ những người sử dụng cuối cùng, khi các tiến bộ về dịch vụ số nâng cao kỳ vọng của họ. Tuy nhiên, những đòi hỏi mới này chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Khi các dịch vụ được chuyển giao thông qua điện thoại thông minh đã thâm nhập sâu vào cuộc sống hàng ngày, người dùng kỳ vọng hoạt động liền mạch (thông suốt) tương tự của hệ thống tài chính tiền tệ như những tương tác liền mạch trên các ứng dụng trên điện thoại thông minh. Những đòi hỏi như vậy đang bắt đầu phát triển nhanh hơn địa chỉ web riêng rẽ và sự phụ thuộc của nó vào các quy trình dao động này bên lề mạng lưới.

Báo cáo trình bày bản thiết kế hệ thống tiền tệ trong tương lai, nó khai thác tiềm năng của tokenisation để cải tiến cái cũ và tạo điều kiện hình thành cái mới. Các cấu thành chủ chốt của thiết kế này là CBDCs, tiền gửi mã token và những trái quyền mã token khác về tài chính và tài sản thực. Thiết kế này vạch ra những cấu thành trong chủng loại mới của hạ tầng thị trường tài chính (FMI) - một “sổ cái thống nhất.” Lợi ích đầy đủ của tokenisation có thể được vạch ra trong một sổ cái thống nhất tùy theo việc hoàn tất thanh toán bắt nguồn từ tiền NHTW cư trú trong cùng địa điểm như những trái quyền khác.

Một sổ cái thống nhất truyền tải cách thức mà các trung gian có thể tương tác để phục vụ khách hàng cuối cùng. Thông qua việc lập trình và năng lực của nền tảng để kết hợp các giao dịch (hệ thống xử lý các mối quan hệ giữa các yếu tố cấu thành), một sổ cái thống nhất cho phép tiến hành liên tục các giao dịch tài chính một cách tự động và kết nối liền mạch. Nó giảm bớt sự cần thiết phải can thiệp và dàn xếp thủ công phát sinh từ tin nhắn tách bạch truyền thống, bù trừ và thanh toán, qua đó xóa bỏ tình trạng không chắc chắn và chậm trễ. Sổ cái này cũng hỗ trợ giao dịch ngay lập tức và đồng thời, giảm thời gian thanh toán và rủi ro tín dụng. Thanh toán bằng tiền NHTW đảm bảo tính duy nhất của đồng tiền và hoàn tất thanh toán.

Hơn nữa, bằng cách có “mọi thứ tại một địa điểm,” sổ cái thống nhất đưa ra cách sắp xếp để xử lý tự động hàng loạt biến cố ngẫu nhiên nhằm khắc phục những vấn đề về thông tin và động cơ. Với phương pháp này, tokenisation có thể mở rộng tập hợp các hợp đồng có thể đạt được. Như vậy, sổ cái thống nhất sẽ mở đường cho các loại hình sắp xếp kinh tế mới, mà hiện nay chưa thể có được do những cọ xát về động cơ và thông tin. Việc truyền tải cuối cùng của hệ thống tài chính sẽ chỉ giới hạn bởi trí tưởng tượng và kỹ năng của bên triển khai được xây dựng trên hệ thống, tương đương với hệ sinh thái của điện thoại thông minh với những ứng dụng vượt xa kỳ vọng do ứng dụng này tạo ra. Thậm chí trong tương lai gần, một sổ cái thống nhất có thể giải phóng (mở khóa) cho những sắp xếp được cho là hợp lý kinh tế rõ ràng. Bao gồm những chủng loại mới về hợp đồng tiền gửi - nó củng cố tính ổn định tài chính, cải thiện việc cung ứng chuỗi tài chính và những phương pháp mới nhằm nâng cao tính bền vững và vẹn toàn của hệ thống tài chính.

Có thể khai thác một số lợi ích của sổ cái thống nhất bằng cách kết nối hệ thống hiện tại thông qua các giao diện lập trình ứng dụng (APIs) vào “mạng lưới của các mạng lưới”. Mặc dù mạng lưới của các mạng lưới kiểu này có thể bao gồm cả những hệ thống riêng rẽ không lập trình đầy đủ giữa các hệ thống, nhưng có thể khắc phục được những hạn chế lớn nhất trong các hệ thống biệt lập.

Giai đoạn tiếp theo này trong quá trình của hệ thống tài chính có thể là giai đoạn kết hợp các nỗ lực tốt nhất của khu vực công và tư. Các NHTW có thể điều chỉnh để các thực thể tư nhân triển khai các giải pháp công nghệ và các chuẩn mực đáp ứng từng trường hợp cụ thể.

Trong việc nắm bắt quá trình tiến hóa và thay đổi, các NHTW và khu vực tư nhân có thể bám sát những nguyên tắc chỉ đạo chủ chốt nhằm đảm bảo hệ thống tiền tệ khai thác đổi mới vì lợi ích công, bao gồm: (i) Phân công lao động thử nghiệm giữa khu vực công và tư vẫn là trọng tâm trong hệ thống hai cấp; (ii) Duy trì môi trường cạnh tranh bình đẳng để đẩy mạnh đổi mới và phổ cập tài chính; (iii) Hệ thống tiền tệ tương lai cần đáp ứng những tiêu chuẩn cao nhất về an toàn dữ liệu và quyền riêng tư, trong khi vẫn đảm bảo tính vẹn toàn hệ thống bằng cách bảo vệ trước hoạt động bất hợp pháp như hoạt động rửa tiền, tội phạm và các gian lận tài chính.

Có thể nói, con đường phía trước của kinh tế và hệ thống tài chính toàn cầu còn nhiều chông gai. Tuy nhiên, với sự phát triển của khoa học kỹ thuật cũng tạo ra nhiều cơ hội rất lớn. Điều này đòi hỏi các cơ quan quản lý phải điều chỉnh nhiều mặt, thực tế và ý chí chính trị, năng lực để thực hiện các chính sách cần thiết.

Hoàng Thế Thỏa

BIS tháng 6/2023